W Brzegu do 1675 r., rządziła jedna z gałęzi królewsko-książęcego rodu Piastów. Tutaj też zmarł ostatni pełnoprawny męski potomek Mieszka I - Jerzy IV Wilhelm, a w brzeskim kościele zamkowym św. Jadwigi znajduje się największa w Polsce nekropolia tej wielkiej dynastii. Pamiątką po dawnych władcach jest Zamek Piastów Śląskich, zwany „Śląskim Wawelem”.
Pomnik chwały piastowskiej dynastii
Najstarszym zachowanym do dziś elementem warowni jest ceglana Wieża Lwów z końca XIII stulecia. Brzeg w 1311 roku stał się stolicą oddzielnego księstwa. Z tego powodu zamek w XIV wieku był rozbudowywany na warownię godną siedziby książęcej. W 1371 roku książę Ludwik I Sprawiedliwy wzniósł przy nim świątynię zamkową św. Jadwigi. Jej prezbiterium i krypta grobowa zachowały się do dziś.
W XVI stuleciu za sprawą księcia Fryderyka II oraz jego syna Jerzego II stara, gotycka warownia została gruntownie przebudowana w duchu renesansu, stając się jednym z najokazalszych zespołów rezydencjonalnych Europy Środkowej. Specjalnie w tym celu do Brzegu zostali sprowadzeni artyści z północnych Włoch. Po latach prac siedziba książęca budziła podziw już u współczesnych.
Dopiero w 1924 roku został odkupiony przez miasto i rozpoczął się powolny proces odbudowy. Prace przerwała jednak II wojna światowa. Rezydencję odbudowano dopiero w drugiej połowie XX wieku z funduszy państwowych. W jej wnętrzu mieści się obecnie Muzeum Piastów Śląskich.
- Zamek w Brzegu znajduje się na prestiżowej liście Pomników Historii. Jego największym skarbem jest oryginalna, pochodząca z 1553 roku, bogato zdobiona brama wjazdowa. Jej rzeźbiarska dekoracja, której tematem przewodnim jest gloryfikacja dynastii Piastów, zaliczana jest do najcenniejszych renesansowych dzieł sztuki w Europie Środkowej - pisze Marek Pyzowski. - W przyzamkowym kościele św. Jadwigi mieści się książęce mauzoleum, w którym pochowanych zostało co najmniej 43 przedstawicieli dynastii piastowskiej. To największa nekropolia tej królewsko-książęcej rodziny w Polsce. Wielkiego uroku rezydencji dodają także arkadowe krużganki dziedzińca oraz udostępnione do zwiedzania historyczne wnętrza.
Ratusz w Brzegu – perła śląskiego renesansu
Brzeg został lokowany w połowie XIII wieku i wtedy też ukształtował się jego układ urbanistyczny. W centrum zlokalizowano rynek i na nim wzniesiono pod koniec XIII stulecia wieżę. Wykorzystywano ją do celów administracyjnych, ale stanowiła też symbol lokalnych władz. Wraz z upływem dziesięcioleci obok wieży zaczęły powstawać zabudowania przeznaczone dla rządzących miastem.
Od początku pracami interesował się książę brzeski Jerzy II Piast, który im patronował i wspierał, a przy odbudowie działali wybitni włoscy architekci. Pod ich wpływem powstał do 1577 roku budynek o formie pałacu miejskiego. Wykorzystując stare mury ukształtowano go na planie prostokątnej podkowy. Od zachodu zlokalizowano fasadę reprezentacyjną z arkadową loggią, dwiema wieżami komunikacyjnymi oraz trzema lukarnami dachu. Samą wieżę zegarową przykryto renesansowym hełmem.
W ciągu kolejnych stuleci gmach przechodził jedynie kosmetyczne przekształcenia. W 1646 roku wielka sala znajdująca się na pierwszym piętrze zyskała efektowny, modrzewiowy strop. W latach 40. XVIII wieku powstała reprezentacyjna sala Rady Miejskiej. Z niszczycielskiej II wojny światowej ratusz wyszedł bez większych uszkodzeń.
Dziś w Brzegu znajduje się obiekt cenny i z wielu powodów osobliwy. Ratusz stojący w samym centrum starego miasta od czasów szesnastowiecznej przebudowy uległ jedynie niewielkim przekształceniom. Jest to więc gmach oryginalny, posiadający w dużej mierze autentyczną substancję – pisze Marek Pyzowski. - W dodatku jego mury skrywają nie tylko warstwy pochodzące z epoki renesansu, ale mają też pokaźne fragmenty średniowieczne. Wartość ratusza jest tym większa, że był to indywidualny projekt stworzony dla Rady Miejskiej Brzegu przez wybitną grupę architektów. To dzieło sztuki o znaczeniu ponadregionalnym, którego klimat potrafi przenieść w czasie.
Imponujące kościoły i XIII-wieczna wieża
W Brzegu uwagę zwracają również imponujące kościoły. Wśród nich wyróżnia się gotycka bazylika św. Mikołaja posiadająca blisko trzydziestometrowej wysokości nawę główną – jedną z najwyższych w Polsce oraz barokowy kościół Podwyższenia Krzyża Świętego z niezwykłymi, iluzjonistycznymi freskami.
Nieodłącznym tłem dla najważniejszych zabytków są kilkusetletnie kamienice. Co ciekawe, to właśnie w Brzegu znajduje się jeden z najstarszych budynków mieszkalnych na Śląsku. Jest nim stojąca na rogu ulicy Długiej i Jabłkowej dawna wieża mieszkalno-obronna z XIII wieku!
Historyczne obiekty otoczone są urokliwymi i również zabytkowymi parkami. Brzeg szczyci się terenami zieleni o powierzchni blisko 100 ha. Część z nich była zakładana już w XIX wieku w miejscu fortyfikacji, dlatego otaczają one całe Stare Miasto.
Wolny czas można spędzić nie tylko podziwiając architekturę i odpoczywając w parkach. Warto także skorzystać z atrakcji organizowanych na brzeskiej Marinie, krytej pływalni, nowoczesnym stadionie czy w amfiteatrze. Interesująca jest również bogata oferta kulturalna Muzeum Piastów Śląskich, Brzeskiego Centrum Kultury oraz Miejskiej Biblioteki Publicznej.
Brzeskie kapsuły czasu
W sierpniu 2025 r. odnaleziono podczas prac konserwatorskich prowadzonych na wieży gotyckiej katedry św. Apostołów Piotra i Pawła w Legnicy kapsułę czasu. Znajdujący się w niej pergaminowy dokument pochodzący z 18 lipca 1650 r. uznano za jedne z najstarszych tego typu znalezisk w kapsułach czasu na świecie.
Dokument informuje szczegółowo o prowadzonych w latach 1571-1576 pracach budowlanych oraz wymienia wielu Brzeżan, sprawujących wówczas zaszczytne funkcje.
Zawiera jednocześnie bardzo osobiste przesłanie jego autora - miejskiego sekretarza do potomności, a więc i dla nas, które warto w tym miejscu przytoczyć:
- Ten cenny dokument umieszczony został ponownie w nowej kapsule czasu wieży ratuszowej w dniu 6 sierpnia 1798 r. Wtedy to ślusarz Simon z Ziębic, po trwającym od 3 maja tego roku trzymiesięcznym remoncie hełmu wieży zamontował ponownie pojemnik z numizmatami, nowymi dokumentami i nowym przesłaniem dla potomności, spisanymi 7 lipca 1798 r., a umieszczonymi w tubie 23 lipca tego roku przez blacharza C.H. Erbera – pisze Romuald Nowak.
Uszkodzenie wieży przez uderzenie pioruna w 1822 r. spowodowało, że trzeba było ją naprawić, a przy tej okazji 7 listopada 1822 r. kolejny metalowy pojemnik wypełniono nowymi pamiątkami (medalami, monetami, odznaczeniami) i dokumentami, umieszczonymi uroczyście w brzeskim ratuszu 31 października 1822 r. w tubie, wykonanej przez Friedricha Wilhelma Erbera syna blacharza, który wykonywał podobną czynność dwadzieścia cztery lata wcześniej.
Nie były to jedyne kapsuły odnalezione w brzeskim ratuszu. Kolejne kapsuły umieszczono w gałkach wież wieńczących ryzality zachodniej, reprezentacyjnej fasady ratusza w dniu 6 września 1660 r. Trafiono na nie w 1979 r. i przekazano do Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu.
W 2009 r., podczas prac remontowych, trafiono przypadkowo na metalową kapsułę, która była schowana na poddaszu I Liceum Ogólnokształcącego w Brzegu (dawnego Städtische Oberlyzeum), pod mechanizmem zegara. Poza projektami architekta Taeslera z października 1912 r. w kapsule umieszczony był harmonogram prowadzonych prac, gazety z początków XX w. i fotografie z uroczystości otwarcia szkoły, które nastąpiło z racji wojny dopiero w 1918 r., kiedy to umieszczono kapsułę w mechanizmie zegara.
Kolejna brzeska kapsuła czasu została odnaleziona w 1999 r. w gałce na dachu kasyna oficerskiego tzw. Czerwonych Koszar. Znajdował się w niej dwustronicowy dokument, raport z budowy za lata 1897-1898 oraz plan koszar. W obecności burmistrza Peppela i architekta Pistoriusa kapsułę zaszpuntowano 15 sierpnia 1898 r. do pozłacanej kuli wieńczącej kasyno oficerskie, podczas uroczystości otwarcia koszar.
Romuald Nowak relacjonuje: - Ostatnią brzeską kapsułę z 1929 r. odnaleziono w październiku 2024 r. w trakcie trwającego remontu hełmu wschodniej wieży kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w gałce wieńczącej jej hełm. W tubie znajdowało się rękopiśmienne pozdrowienie mistrza dekarskiego Wilhelma Weide oraz jego cztery fotograficzne wizerunki z 1929 r., wykaz osób pracujących przy remoncie hełmu wieży oraz maszynopis, sporządzony przez przedstawicieli parafii katolickiej, opisujący konieczność remontu. W tubie był także bilon o nominałach 1, 2, 10 i 50 fenigów oraz znaczki opłaty skarbowej.
Dziś zawartość kapsuł wydobytych z wieży ratuszowej można zobaczyć w skarbcu brzeskiego ratusza. To dobra okazja, by bezpłatnie zwiedzić cały budynek z przewodnikiem i poznać jego historię — zwiedzanie odbywa się od wtorku do soboty o godzinach 9:00, 12:00 oraz 15:00.
Autorzy zdjęć: Jan Andros, Tomasz Kubiak, Urząd Miejski w Brzegu,
opracowanie tekstu na podstawie: Marek Pyzowski, Romuald Nowak
